صدای تو سبزینهٔ آن گیاه عجیبی است که در انتهای صمیمیت حزن میروید… (سهراب سپهری)
سلام دوستان عزیز و بازدیدکنندگان گرامی باغ شیشهای. بندهٔ حقیر سجادی، کارشناس باغ گیاهشناسی ملی ایران، با یه مقالهٔ دیگه در خدمتتون هستم. دنیای اطراف ما پر از اتفاقهای اسرارآمیز و شگفتانگیزه! به لطف رسانهها از دنیای حیوونها و حشرهها و پرندهها کلی چیز شنیدیم، ولی از دنیای شگفتانگیز گیاهان هنوز خیلی چیزها رو نشنیدیم. توی این مقاله ۱۰ تا از عجیب و غریبترین گلها و گیاههای دنیا رو براتون آوردم؛ گیاههایی که شکل میمون و اردک و زنبور درمیان، توالت موشها میشن، یا حتی (به قول معروف) راه میرن!
یه نکته: یکی از خوانندههای عزیز توی کامنتها گفته بود «علمیتر صحبت کن و دلیل هر چیزی رو بگو». حق داشت! برای همین این مقاله رو بازبینی کردم، دلیل علمی عجیب بودن هر گیاه رو اضافه کردم و چند تا اشتباه نسخهٔ قبلی رو هم درست کردم (پایین هر جا لازم بوده، نوشتم).
جمعبندی سریع: ۱۰ گیاه عجیب این مقاله
- گل قهر: با دست زدن برگهاش رو جمع میکنه.
- گیاه هرکول (Giant hogweed): شیرهش با آفتاب پوست رو میسوزونه.
- رافلزیا: بزرگترین گل دنیا با بوی گوشت گندیده.
- ارکیدهٔ حواصیل: شکل یه پرندهٔ سفید در حال پرواز.
- ارکیدهٔ میمون: شکل صورت میمون.
- ارکیدهٔ اردک: شکل اردک در حال پرواز.
- ارکیدهٔ زنبوری: خودش رو جای زنبور ماده جا میزنه.
- کوزهای راجا: توالت حیوونهای جنگلی!
- گوستاویا و گیاههایی که با «صدا» کار میکنن.
- نخل پاچوبی: درختی که میگن راه میره!
۱۰. گل قهر یا گیاه حساس (Mimosa pudica)
این گل از خانوادهٔ حبوبات (Fabaceae) و بومی آمریکای جنوبی و مرکزیه. جذابیتش به خاطر اینه که وقتی دست یا هر چیزی به برگش بخوره، توی چند ثانیه برگچههاش رو جمع میکنه و دمبرگش آویزون میشه؛ انگار قهر کرده! چند دقیقه بعد دوباره «آشتی» میکنه و باز میشه. شبها و توی تغییرات دما هم برگهاش بسته میشن.
دلیل علمی: ته هر برگ یه بالشتک کوچیک (پولوینوس) هست که پر از آبه. وقتی برگ لمس میشه، یه پیام الکتریکی سریع راه میفته و یونها و آب از سلولهای این بالشتک بیرون میرن؛ فشار آب (تورژسانس) میخوابه و برگ جمع میشه. احتمالاً این کار برای ترسوندن حشرهها و حیوونهای گیاهخواره.
توی ایران اول تابستون روانهٔ بازار میشه، ارزونه و سوژهٔ خوبی برای خونوادهها و بچههاست. فقط زیاد بهش دست نزنید، چون هر بار جمع شدن براش انرژیبره و اگه زیاد اذیتش کنید، کلاً قهر میکنه و میره! نور زیاد میخواد، بین دو آبیاری خاکش خشک بشه، و اگه میتونید بذاریدش توی بالکن یا پاسیو. بذر گل قهر و آشتی رو هم میتونید بکارید.

گل قهر با برگهای جمعشده
۹. گیاه هرکول یا جعفری غولپیکر (Heracleum mantegazzianum)
شاید تا حالا شنیده باشید که خوردن فلان گیاه مثل دیفنباخیا باعث حساسیت یا لکنت موقت میشه، یا خوردن برگ خرزهره کشندهست (اصلاً برای همین بهش میگن خرزهره؛ یعنی اگه خر با اون عظمتش بخوره، زهر از پا درش میاره!)، یا گزنه دست رو میسوزونه. ولی حالا میخوام شما رو با گیاهی آشنا کنم که اگه شیرهش به پوستتون بخوره و بعد آفتاب ببینید، تاولهای بد و سوختگیهایی میده که ماهها و حتی سالها اثرش میمونه، و اگه به چشم بخوره، میتونه باعث نابینایی بشه. یه چیزی شدیدتر و بدتر از گزنه!
این گیاه از خانوادهٔ چتریان (Apiaceae) هست؛ همون خانوادهای که هویج و جعفری و شوید هم توشن! تا ۴-۵ متر قد میکشه و گلهای چتری غولپیکری داره. بومی منطقهٔ قفقازه و اوایل قرن نوزدهم بهعنوان گیاه زینتی به انگلستان برده شد و از اونجا توی اروپا و آمریکا پخش شد و حالا یه گیاه مهاجم خطرناک حساب میشه.
دلیل علمی: شیرهٔ برگ و ساقهش پر از ترکیباتی به اسم فورانوکومارین هست. این مواد خودشون پوست رو نمیسوزونن، ولی وقتی روی پوست باشن و نور خورشید (اشعهٔ فرابنفش) بهشون بخوره، فعال میشن و به سلولهای پوست آسیب میزنن. برای همین اگه یه روز دستتون به این گیاه خورد، سریع با آب و صابون بشورید و تا ۴۸ ساعت اون قسمت رو از آفتاب دور نگه دارید. جالبه که خوکها و گاوها میتونن بدون مشکل بخورنش، و توی بعضی جاهای اروپا برای کنترلش از چرای دام استفاده میکنن. توی انگلستان هم برای مقابله باهاش، بوتهها رو قبل از بذر دادن ریشهکن یا با علفکش سمپاشی میکنن.

گیاه هرکول (Giant hogweed)
۸. رافلزیا (Rafflesia arnoldii)
این گل عجیب، قطری تا حدود یک متر داره و در کنار بقیهٔ عجایبش، رکورددار بزرگترین گل تک دنیاست. بومی جنگلهای بارونی سوماترا و بورنئوئه. خیلی کم پیش میاد کسی این گل رو ببینه، چون جوونهش ماهها (گاهی تا حدود یک سال یا بیشتر) طول میکشه تا رشد کنه، ولی گل باز شدهش فقط حدود یه هفته زنده میمونه. گلهاش تکجنسیه و با پخش کردن بوی گوشت گندیده، مگسهای لاشهخوار رو برای گردهافشانی دعوت میکنه.
دلیل علمی: رافلزیا یه گیاه انگل کامله، اونم از نوع خفن! نه برگ داره، نه ساقه، نه ریشهٔ واقعی و نه سبزینه. کل بدنش رشتههای ریزیه که داخل ساقهٔ یه پیچ جنگلی از خانوادهٔ انگور (به اسم Tetrastigma) زندگی میکنن و غذاش رو مستقیم از میزبان میدزدن. فقط موقع تولید مثل، غنچهش پوست میزبان رو میشکافه و گل غولپیکرش بیرون میاد! ما گیاهان انگلی مثل سس یا نیمهانگلی مثل دارواش داریم، ولی هیچکدوم سیستم رافلزیا رو ندارن. اگه تا حالا میترسیدیم مزرعهٔ یونجهمون سس بزنه، از این به بعد باید شکر کنیم که رافلزیا بومی ایران نیست 😀

رافلزیا و غنچههاش
بیشتر بخونید: گلهای کمیاب و در حال انقراض.
۷. ارکیدهٔ حواصیل (Pecteilis radiata، قبلاً Habenaria radiata)
این ارکیده دقیقاً شکل یه حواصیل یا مرغ ماهیخوار سفید در حال پروازه؛ لبهٔ گلش ریشریش و شبیه بالهای باز پرندهست. بومی ژاپن، کره و چینه و توی طبیعت به خاطر نابودی تالابها و کندن بوتهها در خطره، ولی خوشبختانه توی ژاپن بهصورت گلدونی خیلی پرورش داده میشه و برای حفظش کارهای زیادی انجام شده.
دلیل علمی: رنگ سفید و شکل باز این گل، اون رو توی غروب و شب خوب دیدهشدنی میکنه و با عطر شبونهش، پروانههای شبپره رو برای گردهافشانی جذب میکنه. شباهتش به پرنده یه تصادف قشنگه، نه فریب.

ارکیدهٔ حواصیل
۶. ارکیدهٔ میمون (Dracula simia)
خانوادهٔ ارکیدهها، در کنار خانوادهٔ کاسنی (آفتابگردون)، یکی از بزرگترین خانوادههای گیاهی دنیاست و هنوز سر اینکه کدوم بزرگتره بحثه! ارکیدهها به خاطر گلهای اسرارآمیز، عجیب، کمیاب و گرون، حسابی محبوب کلکسیونرها هستن. ارکیدهٔ میمون، گیاهی با گلهایی دقیقاً شبیه صورت یه میمونه که بومی جنگلهای ابری ارتفاعات اکوادور و پروئه.
دلیل علمی: شاید فکر کنید شباهتش به میمون برای فریب دادن یه حیوونه، ولی اینطور نیست! این شباهت در واقع تصادفیه. اون قسمتی از گل که شبیه دهن میمونه، در واقع شکل و بوی یه قارچ رو تقلید میکنه، و پشههای قارچی که دنبال جای تخمگذاری هستن، به هوای قارچ میان سراغش و گردهافشانیش میکنن. بوی گلش هم شبیه پرتقال رسیدهست! این ارکیده خنکی و رطوبت زیاد جنگلهای ابری رو میخواد و نگهداریش توی خونه خیلی سخته؛ برای همین هنوز وارد بازار ایران نشده.

ارکیدهٔ میمون
۵. ارکیدهٔ اردک (Caleana major)
باز هم ارکیده! ولی این بار ارکیدهای که شکل یه اردک کوچیک در حال پروازه. بومی شرق و جنوب استرالیا و جنگلهای اکالیپتوسه.
دلیل علمی: این گل در واقع برای جذب اردک نیست! اون «سر اردک» یه گلبرگ متحرکه که شکل و بوی یه حشرهٔ ماده (زنبور ارهای) رو تقلید میکنه. وقتی حشرهٔ نر به خیال جفتگیری روش میشینه، این گلبرگ مثل یه لولا ناگهان پایین میاد و حشره رو توی «کاسهٔ» گل میاندازه، و حشره موقع تقلا برای بیرون اومدن، گرده رو با خودش میبره!
این ترفند یه حکمت دیگه هم داره: وقتی یه گل فقط یه گونهٔ حشرهٔ خاص رو جذب کنه، اون حشره هم فقط سراغ گلهای همون گونه میره و احتمال گردهافشانی درست خیلی بالا میره؛ ولی اگه همهٔ حشرهها جذب میشدن، گردهها بین گلهای مختلف هدر میرفت.
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی نوشته بودم این گل برای جذب «اردک نر» یا پرنده شبیه اردک ماده شده؛ درستش همینه که بالا نوشتم.

ارکیدهٔ اردک
۴. ارکیدهٔ زنبوری (Ophrys)
تعجب نکنید، این عکس فتوشاپ نیست! این گل ارکیدهایه که شکل یه زنبور نشسته روی یه گل بنفشه. ارکیدههای زنبوری (جنس Ophrys) بومی مدیترانه، قفقاز و حتی شمال و غرب ایران خودمون هستن و بهار گل میدن.
دلیل علمی: این ارکیدهها با شکل، رنگ، کرکهای شبیه بدن حشره و از همه مهمتر بوی فرمون جنسی یه زنبور ماده، خودشون رو جای زنبور ماده جا میزنن. زنبور نر به خیال اینکه جفت پیدا کرده، روی گل میشینه و تلاش میکنه باهاش جفتگیری کنه (به این کار میگن «جفتگیری کاذب»). توی این تقلا، بستهٔ گرده به سرش میچسبه و وقتی فریب گل بعدی رو میخوره، گرده رو به اون گل میرسونه. فقط گل بیانصاف، هیچ شهدی هم به زنبور نمیده! جالبه بدونید یکی از معروفترینهاشون، ارکیدهٔ زنبوری انگلیسی (Ophrys apifera)، توی شمال اروپا که زنبور مخصوصش نیست، یاد گرفته خودش رو گردهافشانی کنه.
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی نوشته بودم زنبور نر با ریختن اسپرم روی گل، جلوی گردهافشانی بقیه رو میگیره؛ این ادعا برای ارکیدهٔ زنبوری ثابت نشده و برداشتمش.

ارکیدهٔ زنبوری
۳. کوزهای راجا یا «گل توالت»! (Nepenthes rajah)
این گیاه گوشتخوار که بومی کوهستانهای بورنئوئه، بزرگترین کوزهها رو بین گیاهان گوشتخوار داره؛ کوزههایی که تا حدود ۴۰ سانت قد دارن و حجمشون به ۳ و ۴ لیتر هم میرسه! گاهی حتی موش و قورباغهٔ کوچیک هم داخلشون پیدا شده.
دلیل علمی: این گیاه توی خاکهای خیلی فقیر کوهستان زندگی میکنه و نیتروژن کم داره. برای همین یه معاملهٔ عجیب با یه حیوون جنگلی به اسم موشدرختی (تریشرو) کرده: روی درِ کوزه یه شیرهٔ شیرین و خوشمزه ترشح میکنه. موشدرختی میاد، لبهٔ کوزه میشینه (درست مثل نشستن روی توالت!) و همونطور که شیره رو میلیسه، مدفوعش رو داخل کوزه میریزه. مدفوع این حیوون پر از نیتروژنه و غذای گیاه میشه. اندازهٔ کوزه هم دقیقاً با اندازهٔ بدن این حیوون جوره! یعنی هم حیوون سود میبره و هم گیاه.
یه گونهٔ خویشاوندش هم (Nepenthes hemsleyana) با خفاشها معامله کرده: کوزههاش خوابگاه روزانهٔ خفاشهای کوچیکه، و خفاشها هم با فضلهشون کرایه میدن!
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی نوشته بودم موشها مادهای «ملین» میخورن و خفاشها توی کوزهٔ همین گونه میخوابن؛ درستش اینه که شیرهٔ کوزه ملین نیست، مهمونش موشدرختیه، و خفاشها مهمون یه گونهٔ دیگه هستن.

کوزهای راجا
بیشتر بخونید: معرفی کامل گل گوشتخوار کوزهای و گیاهان گوشتخوار.
۲. گوستاویا (Gustavia superba) و گیاههایی که با «صدا» کار میکنن
گوستاویا درختی از جنگلهای بارونی آمریکای مرکزی و جنوبیه با گلهای خیلی عجیب: یه کاسهٔ گوشتی پر از صدها پرچم صورتی و سفید که شبیه یه منگولهٔ پشمی یا یه شیرینی تزئینیه، و بوی خیلی تندی هم داره. این گلها فقط یه روز باز میمونن و زنبورهای درشت و خفاشها برای گردهافشانیشون میان.
اصلاحیه و یه داستان واقعیتر: توی نسخهٔ قبلی نوشته بودم گل گوستاویا برای جذب حشره «موسیقی» پخش میکنه؛ این درست نیست و هیچ گلی صدا تولید نمیکنه. ولی یه گیاه واقعاً با صدا کار میکنه! گیاهی به اسم مارکگراویا (Marcgravia evenia) توی جنگلهای کوبا، بالای گلهاش یه برگ کاسهایشکل داره که مثل یه دیش ماهواره، صدای فراصوت خفاشها رو قوی و واضح برمیگردونه؛ خفاشها با این «پژواک» گل رو توی تاریکی جنگل خیلی سریعتر پیدا میکنن و گردهافشانیش میکنن!

گل گوستاویا

گوستاویا
این ماجرا یه نکتهٔ مهم رو هم نشون میده: خیلی از گیاهها فقط با گردهافشان مخصوص خودشون بذر میدن. مثلاً گل یوکا که توی ایران زیاد کاشته میشه، توی مکزیک یه شبپرهٔ مخصوص به خودش داره، ولی توی ایران که این شبپره نیست، گلش تلقیح نمیشه و بذری هم در کار نیست!
۱. و اما عجیبترین: نخل پاچوبی، درختی که میگن راه میره! (Socratea exorrhiza)
این نخل از خانوادهٔ نخلها و بومی جنگلهای بارونی آمریکای مرکزی و جنوبیه. به جای یه تنهٔ معمولی که توی خاک فرو رفته باشه، روی یه دسته ریشهٔ هوایی بلند مثل پاچوب یا عصا ایستاده، و تنهش عملاً با زمین تماسی نداره. سالهاست یه داستان معروف دربارهٔ این نخل دهن به دهن میچرخه: اینکه وقتی سایه بیفته روش یا درختی روش بیفته، از یه طرف ریشهٔ تازه میده و ریشههای طرف دیگه رو خشک میکنه، و اینطوری سالی چند سانت تا چند متر «راه میره» به سمت نور!
حقیقت علمی: این داستان خیلی جذابه، ولی گیاهشناسهایی که سالها این نخل رو بررسی کردن، هیچ شاهدی پیدا نکردن که واقعاً جابهجا بشه؛ پس «نخل راهرونده» بیشتر یه افسانهٔ جذابه تا واقعیت. ولی ریشههای پاچوبیش واقعاً عجیب و کاربردین: کمک میکنن نخل توی خاکهای باتلاقی و سست جنگل بارونی محکم بایسته، و بتونه با کمترین هزینه قد بکشه و به نور برسه. اگه درختی روش بیفته و خمش کنه، میتونه از تنهٔ خمشده ریشهٔ تازه بده و دوباره صاف بایسته.
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی، راه رفتن این نخل رو یه واقعیت نوشته بودم؛ درستش اینه که یه افسانهٔ معروفه.

ریشههای پاچوبی نخل سوکراتئا

طرح ریشههای پاچوبی
سؤالات پرتکرار شما
گل قهر رو چطور نگه داریم؟
مهمترین نکته اینه که زیاد به برگهاش دست نزنید، چون کلاً قهر میکنه میره! نور زیاد میخواد، بین دو آبیاری خاکش خشک بشه، و اگه بتونید بذاریدش توی بالکن، تراس یا پاسیو. آب زیاد زردش میکنه.
گلی هست که با شنیدن موسیقی شکر یا شهد ترشح کنه؟
نه، همچین گلی نداریم! ولی بعضی آزمایشها نشون دادن که لرزش صدای بال زنبور میتونه شهد بعضی گلها رو کمی شیرینتر کنه. در کل، موسیقی آروم به گیاه آسیبی نمیزنه 🙂
گیاهی که شبها برگش بسته میشه و روزها باز، توی گلدونم سبز شده؛ چیه؟
احتمالاً شبدر ترشک (اگزالیس وحشی) هست که علف هرزه؛ بکنید بندازید دور. البته اگزالیس زینتی (شبدر زینتی) هم همین رفتار رو داره و خیلی قشنگه.
گلی شبیه تخممرغ یا توپ پینگپنگ دیدم؛ اسمش چیه؟
احتمالاً بادمجون زینتی (Solanum) هست که میوههای سفید و تخممرغی داره و تابستون به بازار میاد.
بیشتر بخوانید:

Attachment
سلام
اسم این گیاه رو کسی میدونه
شبیه فیسالیسه
سلام خوبین ؟
physalis alkekengi
سلام کاش اسم اصلی اون گل بالا رو هم مینوشتید
سلام
این سم هایی که مخصوص پشه های تو خاکه
و میگن با آب ترکیب کنید و به گیاه بدین
ضرری برای گیاه نداره ؟
سلام عزیزم خوبی شما؟ خیر ضرری نداره اصلا 🙂
عالی بود ممنونم
Attachment
سلام بذر گل بادکنکی رو چه زمانی باید کاشت ؟
سلام عزیزم خوبی شما؟ ببینید باید بذراید گلاش یا این بادکنکی ها خشک بشن بعد اون وقت بذرش میرسه ، هروقت بذرش رسید من خودم ازتون میخرم 🙂
گلاش وقتی خشک شد باید دستکش دست کنید جون جدا کردن بذرش باعث حساسیت توی دست میشه… بذراش رسید من به قیمت ازتون میخرم