سلام و عرض ادب و احترام خدمت همهٔ دوستان و بازدیدکنندگان باغ شیشهای. سجادی هستم، کارشناس ارشد فضای سبز، و با یه مقاله دربارهٔ درخت چنار در خدمت شما هستم.
درخت چنار خیلی قدیمیه و اولین بار توی دوران کرتاسه تکامل پیدا کرده. از قدیم هم برای ما ایرانیها درختی مقدس بوده؛ کنار آتشکدهها همیشه یا درخت چنار میکاشتن، یا آتشکده رو کنار چنارهای کهنسال بنا میکردن. بعد از اسلام هم کنار امامزادهها و مساجد همین داستان بود. توی شاهنامهٔ حضرت فردوسی هم چنار هست؛ مثلاً توی نبرد رستم و شغاد داریم:
درختی بدید از برابر چنار / بر او برگذشته بسی روزگار
میانش تهی بار و برگش به جای / نهان شد پسش مرد ناپاکرای
چو رستم چنان دید بفراخت دست / چنان خسته از تیر بگشاد شست
درخت و برادر به هم بر بدوخت / به هنگام رفتن دلش برفروخت
تهران قدیم معروف بود به شهر باغهای انار و درختهای چنار. ولی اولین بار حدود سال ۱۳۰۰، موقع ساخت خیابون ولیعصر، چنار رو حاشیهٔ خیابون کاشتن، به دو دلیل: اول اینکه با مطالعهٔ فراوون فهمیدن این درخت توی جوونی تقریباً هیچ آفتی نداره و به همهٔ شرایط آب و هوایی تهران مقاومه، دوم اینکه سایهش خنکه و توی تابستون هوا رو خنک میکنه. توی پیری ممکنه قارچ بزنه و تنهش سوراخسوراخ بشه، که اینم برای طبیعت مفیده و جای لونهسازی پرندهها و یه اکوسیستم کوچیک داخلش میشه.

چنار ایرانی با گویهای بذرش
جمعبندی سریع
- نام علمی: Platanus؛ چنار ایرانی خودمون Platanus orientalis هست.
- نور: آفتاب کامل؛ نهال جوون رو تابستون از آفتاب تند محافظت کنید.
- آبیاری: سال اول مرتب و زیاد؛ بعد که ریشه رفت پایین، کمآبی رو هم تحمل میکنه.
- دما: به سرما و گرما مقاومه؛ ولی برای بندرعباس و جنوب خیلی گرم مناسب نیست.
- خاک: عمیق و زهکشدار؛ به خاک خیلی آهکی حساسه و زرد میشه.
- زمان کاشت: اواخر زمستون، حدود ۱۵ اسفند.
- تکثیر: قلمهٔ زمستونه یا بذر.
- فاصله: حداقل نیم متر از دیوار و حدود ۳ متر از هم.
انواع درخت چنار
جنس چنار حدود ده گونه داره که چند تای مهمش رو اینجا معرفی کردم:
چنار ایرانی یا شرقی (Platanus orientalis)
چنار خودمون که هر روز میبینیمش! برگهاش پنجهای و عمیقاً پنجپره، میتونه تا هزار سال هم عمر کنه (چنارهای کهنسال چندصدساله توی خیلی از روستاها و امامزادههای ایران هست)، به انواع آفت و بیماری مقاومه و سایهٔ خنکش توی تابستون هوا رو خنک میکنه.
چنار آمریکایی یا غربی (Platanus occidentalis)
بومی شرق آمریکای شمالیه. برگهاش پهنتر و کمبرشتره (سه تا پنج لوب کمعمق داره) و از چنار ایرانی هم قدبلندتر و تنومندتر میشه. پوست تنهش هم موقع پوستاندازی، تیکههای سفید و کرم درشتی پیدا میکنه. چنار توانایی تحمل آلودگی هوا و صوتی بالایی داره، برای همین توی اکثر شهرهای آمریکا و اروپا، هم به خاطر سایه، هم چوب و هم مقاومتش کاشته میشه. توی ایران هم بیشتر توی شمال کشور تولید میشه.
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی نوشته بودم چنار غربی سهپر و کوتاهتر از چنار ایرانیه؛ درستش اینه که برگهاش کمبرشتره و در اصل قدش بلندتر میشه.

چنار غربی (آمریکایی)
چنار لندنی یا دورگه (Platanus × acerifolia)
دورگهٔ چنار ایرانی و چنار آمریکاییه و یکی از رایجترین درختهای خیابونی دنیاست. برگهاش چیزی بین دو تا والدشه و به آلودگی و شرایط سخت شهری خیلی مقاومه. خیلی از چنارهایی که توی پارکها و خیابونهای جدیدتر میبینید، در اصل همین چنار دورگه هستن.
چنار همیشه سبز (Platanus kerrii)
بومی مناطق گرمسیری آسیای جنوب شرقیه، برگهاش پنجهای نیست و تنها گونهٔ همیشه سبز این جنس به حساب میاد.

چنار همیشه سبز
چنارهای بومی آمریکا (Platanus racemosa و Platanus wrightii)
هر دو بومی جنوب غربی آمریکای شمالی هستن و کنار رودخونهها و درهها رشد میکنن.

چنار بومی آمریکا
| گونه | برگ | خزان | نکته |
|---|---|---|---|
| چنار ایرانی | پنجهای، پنجپر و عمیق | خزاندار | عمر خیلی طولانی، سایهٔ خنک |
| چنار آمریکایی | پهن، لوبهای کمعمق | خزاندار | قدبلندتر، پوست تنهٔ سفید |
| چنار دورگه | بین دو والد | خزاندار | مقاوم به آلودگی شهری |
| چنار همیشه سبز | ساده، بدون برش | همیشه سبز | گرمسیری، برای ایران مناسب نیست |
نیازها و نگهداری درخت چنار
آبیاری درخت چنار
این درخت توی نونهالی به آبیاری مرتب و مناسب نیاز داره و نباید خاکش خشک بشه. نهالی که تازه کاشتید رو سال اول توی تهران و کرج تابستونها هر روز یا یه روز در میون آب بدید تا خوب ریشه بزنه. بعد از اون یواشیواش آب رو کم کنید و برسونید به هفتهای سه بار و بعدش دو بار.
بعد از چند سال، ریشههاش تا عمق زیادی میره پایین و برای خودش آب پیدا میکنه و خشکی رو هم تحمل میکنه؛ برای همین چنارهای بزرگ و قدیمی کوچهتون رو نگران آبشون نباشید. کلاً میشه چنار رو جزو درختان آبدوست متوسط گذاشت. آبیاری عمیق و با فاصله بهترین کاره؛ اگه ریشهها برن پایین، درخت هم پایدارتره و هم به کمآبی مقاومتر میشه. نه مثل خیابون ولیعصر که آب جوب همیشه پاش جاریه، ریشهها همه سطحی شدن و درختها مدام چپه میشن! آبیاری قطرهای هم برای چنار عالیه.
نور مناسب چنار
چنار آفتاب کامل میخواد. درخت جوون رو توی تابستون باید با شیدر (توری سایهبان) محافظت کرد تا نسوزه، ولی بعداً که بزرگ شد، آفتاب تابستون رو تحمل میکنه. البته سوختگی حاشیهٔ برگها توی اوج گرمای تابستون رو دیگه نمیشه کاریش کرد.
دما
چنار، به جز گونهٔ همیشه سبزش، بومی مناطق معتدل دنیاست و به سرما و گرما خیلی مقاومه. خزانداره و یه بازهٔ دمایی خیلی وسیع رو تحمل میکنه. توی تهران به خاطر گرمی زیاد هوا، بهار زودتر جوونه میزنه و آخر پاییز هم زودتر خزون میکنه.
توی شهرهای خیلی گرم و مرطوب جنوب مثل بندرعباس، چنار جواب خوبی نمیده؛ اونجا بهتره سراغ کنوکارپوس، درخت ابریشم، کهور، درخت مشعل، زیتون تلخ و نخل برید. ولی توی شهرهای گرم و خشک مثل کاشان، چنار انتخاب خوبیه، همینطور زبان گنجشک، نارون و زیتون تلخ.
خاک مناسب چنار
چنار به خاک خیلی قلیایی و آهکی حساسه و توی این خاکها برگهاش زرد میشه و حاشیهش میسوزه. خاک قوی، عمیق و با زهکشی خوب میخواد. ترجیحاً خاک چالهٔ کاشت ترکیبی از کود، ماسهٔ شسته و خاک باغچه باشه که آب اضافه رو از خودش رد کنه. اگه زیر خاکتون کلاً لایهٔ سفت و آهکی (کلش) هست، چالهٔ کاشت رو بزرگتر بکنید و بستر کاشت رو اصلاح کنید، وگرنه ریشه نمیتونه بره پایین و درخت کوتاه و ضعیف میمونه.
تغذیه و کوددهی
شایعترین مشکل تغذیهای چنار کمبود آهنه؛ برگها رنگپریده، زرد و فسفری میشن و رشد درخت کند میشه. پای درخت کود آهن (کلات آهن) بریزید و دو بار با فاصلهٔ یه ماه تکرار کنید. ترکیب آهن با اسید هیومیک هم خیلی خوب جواب میده. برای درختی که ضعیف شده یا جابهجا شده هم، یه کود کامل با نصف غلظت، یا محلولپاشی کود جلبک دریایی و اسید آمینه، کمک میکنه زودتر از شوک دربیاد.
هرس درخت چنار
چنار در کل هرس خاصی نداره؛ هرچی بزرگتر و پربرگتر بشه، هوا رو بهتر تمیز میکنه. توی باغ و حیاط فقط شاخههای خشک، شکسته و نرکها (شاخههای نازک و رو به بالا) رو ببرید. اگه میخواید تاجش چتری و گرد بشه، یا جلوی رشد بیش از حدش رو بگیرید، میشه جوانهٔ انتهایی رو زد.
یه تجربهٔ شخصی هم بگم: من یه بار این اشتباه رو کردم که یه چنار بزرگ رو با دو تا بالابر حسابی هرس کردم، و اصلاً یه وضعی شد! پس چنار بزرگ رو سربرداری و کچل نکنید؛ فقط شاخهها و بازوهایی که بیجا سایه انداختن یا خطرناکن رو از ته ببرید. برای درختهای بلند کوچه و خیابون هم با بخش فضای سبز شهرداری تماس بگیرید؛ کار شما نیست و خطرناکه. بعد از بریدن شاخههای کلفت هم روی زخم چسب هرس بمالید.
سرعت رشد
چنار درخت پررشدیه و توی شرایط خوب سالی حداقل ۳۰ تا ۵۰ سانت قد میکشه، و نهالهای جوون و پرآب حتی بیشتر. اگه کنار سرو بکاریدش، چنار مشکلی برای قد کشیدن نداره، ولی سرو ممکنه زیر سایهش بمونه.
کاشت درخت چنار
بهترین زمان کاشت نهال چنار، اواخر زمستون، حدود ۱۵ اسفند هست، وقتی درخت هنوز خوابه. اگه این زمان از دستتون رفت، هوای خنک اوایل بهار یا پاییز هم بد نیست؛ فقط وسط گرمای تابستون نکارید.
- فاصله از دیوار: حداقل نیم متر، و هرچی بیشتر بهتر، تا ریشههاش به دیوار، پیادهرو و کاشیکاری آسیب نزنه. ریشههای چنار قویه.
- فاصلهٔ درختها از هم: حدود ۳ متر. یک متر برای چنار خیلی کمه.
- چالهٔ کاشت: بزرگ بکنید، خاکش رو با کود دامی پوسیده اصلاح کنید و زهکشیش رو درست کنید.
- نهال گلدونی رو هم میشه چند ماه توی گلدون بزرگتر نگه داشت تا بزرگتر بشه و بعد کاشت؛ همون کاری که نهالستانها میکنن.
تکثیر درخت چنار
تکثیر با قلمه
دوستان، طبق آزمایشهای مختلف بهترین زمان قلمهزنی چنار زمستون هست (از آذر تا اسفند)، وقتی جوانههای برگ هنوز خوابن. نکتهٔ اصلی همینه: اگه قلمه رو توی هوای گرم بزنید، جوانههای برگش زودتر از ریشه کار میکنن، قلمه برگ میده ولی ریشه نمیده و بعد سیاه میشه و از بین میره. پس اگه قلمهتون اول برگ داد و ریشه نداد، دیگه کاریش نمیشه کرد و باید دفعهٔ بعد توی سرما قلمه بزنید.
- از شاخههای یکساله و سفتشده، از بالای درخت، قلمه بگیرید. قلمههایی که از نرکها یا تنهجوشها گرفته میشن، به خاطر جوون بودن اصلاً مناسب نیستن.
- بهترین طول قلمه حدود ۲۵ سانته.
- ته قلمه رو به هورمون ریشهزایی (بهترینش هورمون IBA هست) آغشته کنید.
- قلمهها رو توی ماسه یا پرلیت تنها بزنید. اگه میخواید بهصورت انبوه توی گلخونه قلمه بزنید، از سینیهای نشای ۷۷تایی استفاده کنید تا فاصلهٔ قلمهها برای تهویه بیشتر باشه.
- صبر کنید تا با گرم شدن هوا جوونه بزنه و ریشه بده؛ بعد ببریدش توی خاک.
قلمهای رو که توی خاک میکارید، همون لحظه آب ندید؛ بذارید حدود ۱۲ ساعت بمونه بعد آب بدید، و یه قارچکش هم به خاکش بزنید تا ریشه نپوسه.

قلمهٔ چنار
تکثیر با بذر
چنار یکپایهست؛ یعنی گلهای نر و ماده روی یه درخت هستن ولی از هم جدان. بذرها توی همون گویهای آویزون پاییز میرسن. بعد از چیدن، باید حدود دو ماه، تا اسفند، سرمای مرطوب ببینن، یا توی یخچال یا توی باغچه، تا بهار جوونه بزنن و سبز بشن.
بذرها رو توی یه گلدون ۱۰ با خاک استریل بکارید و کمی روشون خاک بریزید. وقتی جوونه زد و رشد کرد و ریشه از زیر گلدون زد بیرون، گلدون رو بزرگتر کنید، بهش کود بدید و برای سازگاری بذاریدش بیرون زیر آفتاب. نهال بذری ریشهٔ قویتری داره و چوب بیشتری تولید میکنه، ولی رشدش از قلمه کندتره. پس اگه عجله دارید، یه نهال خوب بخرید، قیمتی هم نداره! ولی اگه مثل خیلیها کیف میکنید که رشدش رو ذرهذره ببینید، کاشتن بذر خیلی مزه میده 🙂

گویهای بذر چنار

نشای چنار
آفات و بیماریهای چنار
- سن چنار: حشرههای ریز سفید و توریشکلی که پشت برگ جمع میشن و برگ رو لکلک و رنگپریده میکنن. پشت و روی برگها رو با یه سم مثل کونفیدور سمپاشی کنید، و سمپاشی پاییزه رو هم یادتون نره تا آفت به بهار نرسه.
- کرم خراط: اگه از شکافهای تنه چیزی شبیه خاک اره بیرون میزنه و تونلهایی زیر پوست میبینید، کار لارو کرم خراطه. شاخههای آلوده رو ببرید و سوراخهای فعال رو به متخصص گیاهپزشکی نشون بدید.
- سفیدک و قارچ برگ: برگها سفید میشن یا لک میزنن و میریزن؛ با قارچکش سمپاشی کنید.
- حساسیت: کرکهای ریز روی برگهای جوون و گویهای بذر چنار، توی بهار برای بعضیها حساسیتزاست. برای همین این روزها توی شهرها کمتر کاشته میشه.
پوستهپوسته شدن تنهٔ چنار هم بیماری نیست؛ چنار هر سال پوستاندازی میکنه و لکههای رنگرنگ روی تنهش کاملاً طبیعیه.
سؤالات پرتکرار شما
چنار رو توی کدوم فصل و با چه فاصلهای بکارم؟
بهترین زمانش حدود ۱۵ اسفنده. نیم متر یا بیشتر از دیوار فاصله داشته باشه و درختها حدود ۳ متر از هم فاصله داشته باشن. خاک چاله رو هم با کود اصلاح کنید.
نهال چنار رو پارسال کاشتم؛ برگهاش رنگپریده و زرد و فسفری شده و رشدش کنده. چیکار کنم؟
کمبود آهن داره. پاش کود آهن و اسید هیومیک بریزید و یه ماه بعد تکرار کنید تا درست بشه. اگه خاکتون آهکیه، این مشکل بیشتر پیش میاد.
چنارم وسط تابستون بالای تنهش قهوهای شده و چند تا برگ ریخته؛ خشک میشه؟
نگران نباشید. چنار توی گرمای تابستون کمی خزون میکنه که طبیعیه و با خنک شدن هوا درست میشه. فقط خوب آبش بدید و روی خاکش مالچ بریزید تا آفتاب به خاک نتابه. اون شاخههایی هم که از پایین تنه زده، تنهجوشن و طوریش نمیشه.
نهال چنار کاشتم ولی یههو خشک شد و بعد از پایین دوباره شاخه داد.
معمولاً مشکل از خاک (مثلاً آهکی بودن زیرش) یا شوک کاشته. درخت رو با کود جلبک دریایی یا اسید آمینه محلولپاشی کنید و دیگه زیاد انگولکش نکنید و جابهجاش نکنید تا شوک از بین بره و درست بشه.
دور درخت چنار جلوی خونهمون آسفالت بود و حالا تقریباً بیبرگ شده؛ زنده میشه؟
این موقع سال فقط بهش آب بدید تا ریشهش خشک نشه و بتونه سال بعد زنده بشه. یه کود کامل با نصف غلظت هم پاش بریزید. بهار معلوم میشه چقدرش زنده مونده.
اگه نزدیک درخت چنار برای ساختمونسازی گودبرداری کنن، درخت آسیب میبینه؟
بستگی به سن درخت داره. درخت جوون باشه مشکلی نیست، ولی درخت پیر باشه، ریشههاش قطعاً آسیب میبینن. البته خود چنار مقاومتر از این حرفهاست و معمولاً از پا درنمیاد.
میشه از چنار بونسای درست کرد؟
شدنش که میشه، ولی یه کار پرزحمت و کاملاً تخصصیه.
برای تجارت چوب، چنار خوبه؟
چنار چوب خوبی داره، ولی برای تجارت چوب، درخت پالونیا رو بیشتر توصیه میکنم که هم خیلی سریع رشد میکنه، هم مقرونبهصرفهست و هم چوب محکمی داره.
بیشتر بخوانید:

سلام
من ساکن کاشان هستم و قصد داریم یه گیاه پرشاخ و برگ توی باغچه خونه ای که به تازگی خریدیم بکاریم
خودمون چنار خیلی دوست داریم ولی نگرانیم تو هوای گرم و خشک کاشان جواب نده
میخواستم مطمئن بشم که چنار مناسب کاشان هست یا نه، و اگر نیست چه درختی به جاش میتونیم بکاریم؟
ممنون
سلام مرضیه جان خوبی؟ ببین طرفای شما درخت زبان گنجشک خوب جواب داده همینطور درخت نارون ! میتونید بکارید و لذت ببرید جنار هم همیشه یه انتخابه خوبه 🙂 همینطور زیتون تلخ هم عالی میشه.
سلام
من ساکن کاشان هستم و قصد داریم برای باغچه خونه جدیدمون یه درخت پر شاخ و برگ بکاریم
خودمون چنار خیلی دوست داریم ولی نگرانیم تو آب و هوای گرم و خشک کاشان جواب نده
میخواستم مطمئن بشم که چنار مناسب کاشان هست یا نه، و اگر نیست چه چیزی به جاش میتونیم بکاریم؟
Attachment
سلام و خسته نباشید،
ببخشید این مشکلی که روی تنه ی درخت چنار ایجاد شده علتش چیه؟ چه طوری باید برطرفش کرد؟
عکسش رو خدمتتون می فرستم
خیلی ممنون
سلام عزیزم اینا مشکل نیست اینا فرایندهای طبیعی درخت هست
Attachment
سلام و خسته نباشید،
ببخشید دوباره مزاحم میشم، توی فصل تابستان با برگ ریزی شدید چنارمون مواجه شدیم و از داخل شکافهای تنه ش هم یه چیزایی شبیه خاک اره بیرون میزد، بعد هم که روی سطح رو تمیز کردم با این کانالها روی سطح چوب روبرو شدم.
گویا اینها کنده کاریهای کرم خراط هست، واقعیتش از اونجایی که دیگه کرمی هم داخل شکاف ها پیدا نمیشه و انگار همشون پروانه شدن به نظرم تزریق سم به تنه دیگه فایده ای نداشته باشه،
الان میخوام تا جای ممکن بخشهای آسیب دیده ی تنه ی درخت رو مثل عکس چپ تمیز کنم و بعد روش رو با رنگ محافظ درخت پدیده رنگ کنم که دیگه آفات نتونن توی تنه ش تخم گذاری کنن،
میخواستم نظرتون رو بپرسم، لطف می کنید
Attachment
سلام مهندس جان. این چنار رو ما حدودا دو سال هست که کاشتیم. الان برگاش خیلی رنگ پریده هست و اون شادابی و نشاط لازم رو نداره. رشدش هم خیلی کند هست. اگه میشه راهنمایی بفرمایید چیکار کنیم.
سلام خوبی؟ کمبود اهن شدید داره لدفا از سایت دمبرگ اهن تهیه کنین براش و بهش بدید تا درست بشه دو بار بافاصله ی یک ماه بدید
ممنون مهندس
Attachment
سلام و ارادت مهندس
من این چنار رو پارسال خریدم، اولش خوب رشد کرد، بعد یهو خشک شد ولی بعد چند وقت دوباره دو تا شاخه از پایین داد. فروشنده گفت خاکش مشکل داشته و زیرش آهکی بوده! منم امسال جابجاش کردم، البته وقتی جابجاش کردم که سبز شده بود (بیشتر از یه ماه پیش) ولی با نهایت دقت و با کلی خاک از جا درش آوردم. مشکلی نداشت و داشت رشد میکرد که الان دیدم برگاش اینطوری شده. مشکلش چیه؟ چه کارش کنم؟ سیستم آبیاریشم قطره ایِ
اینم بگم که اینجا امسال مثل شمال شده و هر هفته بارون میاد! یعنی خیلی آفتاب سوزان نیست
سلام عزیزم خوبی؟ باید با جلبک یا اسیدامینه تغذیه کنید محلول پاشی کنید و دیگه انگولک نکنید تا این شوک از بین بره و درست بشه !!! ابیاری چنار روزانه یا یروز درمیون هست در تهران یا کرج….
درود. در ایران چنار آمریکایی یا غربی پیدا میشود.
با سلام بله در شمال کشور تولید میشه
Attachment
سلام ۱۶۰ تا چنار تو خیابون پارسال کاشتم روزانه ابیاری میکنم تو اوج گرما انواع کود شیمیایی ( هیومیک، سه بیست ، پتاس ، فسفر آهن و..) و کود حیوانی کبوتر ،دامی استفاده میکنم روی نهال ها هم خاک برگ ریختم ک رطوبت بیشتر حفظ بشه بنظرتون روزانه ابیاری کنم یا یک روز در میان کدوم رشدش رو بیشتر میکنه دوس دارم تو بهترین حالت رشد کنن
سلام عزیزم خوبی؟ بهتره هر روز اب بدید سال اول تا خوب ریشه رشد کنه بعدش دیگه یواش یواش اب رو بکنید هفته ای ۳ بار و ۲ بار