سلام خدمت همهٔ دوستان عزیز باغ شیشهای. امروز میخوایم دربارهٔ یکی از قدیمیترین و باکلاسترین گلهای باغچه حرف بزنیم: گل زنبق! همون گلی که اوایل بهار با اون برگهای خنجری و گلهای بنفش و زرد و سفیدش، حاشیهٔ باغچهها و حتی دامنهٔ کوههای کرمانشاه و کردستان رو رنگی میکنه. زنبق یه گل بیدردسره که اگه یه بار درست بکاریدش، سالها هر بهار براتون گل میده.
توی این مقاله انواع زنبق، نیازهاش، کاشت و تقسیم ریزوم و پیاز، و اینکه چرا گاهی زنبق گل نمیده رو براتون نوشتم.

گل زنبق ریشدار
جمعبندی سریع
- نام علمی: Iris؛ حدود ۳۰۰ گونه در نیمکرهٔ شمالی.
- دو گروه اصلی: ریزومدار (زنبقهای باغچهای) و پیازی یا سوخدار (بیشتر برای گل شاخهبریده).
- نور: آفتاب کامل؛ حداقل نصف روز آفتاب مستقیم.
- خاک: زهکشدار؛ ریزوم زنبق ریشدار توی خاک خیس میپوسه.
- سرما: خیلی مقاومه و برای گل دادن به سرمای زمستون نیاز داره.
- گلدهی: بهار تا اوایل تابستون.
- تکثیر: تقسیم ریزوم اواخر تابستون؛ پیازچهها پاییز.
- سمی بودن: ریزوم و پیازش سمیه؛ از دسترس بچهها و حیوونها دور باشه.
گل زنبق چه گیاهیه؟
زنبقها گیاهانی چندسالهان که حدود ۳۰۰ گونه دارن و توی نیمکرهٔ شمالی پراکندهان. ایران هم یکی از خونههای زنبقه و گونههای وحشی زیادی داره که توی دامنهها و کوهپایههای غرب و شمال کشور خودرو سبز میشن. زنبقهای وحشی رو از طبیعت نکنید؛ خیلیهاشون کمیابن و باید مراقب بود افراد سودجو نسلشون رو از بین نبرن.
ساختار گل زنبق
گل زنبق شش گلپوش داره: سه تای بالایی که ایستادهان و بهشون درفش میگن، و سه تای پایینی که آویزونن و بهشون آویز میگن. وسط گل، سه شاخهٔ پهن و رنگی گلبرگمانند هست که در اصل خامهٔ مادگیه و زیر هر کدومش یه پرچم قایم شده. همین ساختار عجیب و قشنگه که زنبق رو اینقدر خاص کرده.
انواع گل زنبق
زنبقها از نظر اندام زیرزمینی دو دستهان: ریزومدار (ساقهٔ زیرزمینی کلفت و افقی) که بیشتر توی باغچهها کاشته میشن، و سوخدار یا پیازی که بیشتر برای گل شاخهبریده تولید میشن.
۱. زنبق ریشدار (Bearded Iris)
معروفترین زنبق باغچهای. ویژگیش یه خط کرکی برجسته وسط هر آویزه که شبیه ریشه. مهمترین گونهش زنبق آلمانی (I. germanica) هست که به سرما و خشکی مقاومه، برگهای خنجری داره و توی جاهای گرم تقریباً همیشه سبز میمونه. ارتفاعش حدود ۲۰ تا ۵۰ سانت (رقمهای پابلند بیشتر) و گلهاش بنفش، زرد، سفید، صورتی، قرمزی و حتی تقریباً مشکیان. اواسط بهار تا اوایل تابستون گل میده و بعضی رقمهاش پاییز هم دوباره گل میدن.
از گونههای دیگهٔ ریشدار، زنبق پاکوتاه (I. pumila) و زنبق شوش (I. susiana) هستن. زنبق شوش گلهای خاکستری با رگههای ارغوانی تیره و لکههای سیاه داره و به خاطر همین رنگهای حزنانگیز، بهش «زنبق عزا» هم میگن.
۲. زنبق بیریش (Beardless Iris)
سطح آویزهاش صاف و بدون کرکه و برگهاش باریک و علفیشکله. ارتفاعش از ۳۰ تا ۱۲۰ سانت فرق میکنه. معروفترینهاش زنبق سیبری (I. sibirica) و زنبق ژاپنی (I. ensata) هستن. برعکس زنبق ریشدار، اینها خاک مرطوب و کمی اسیدی دوست دارن و کنار حوض و آبنما عالی رشد میکنن. زنبق ژاپنی تابستون گلهای خیلی درشت و تخت بنفش و سفید میده.

زنبق بیریش
۳. زنبق تاجدار (Crested Iris)
جای ریش، وسط آویزهاش یه تاج کوچیک و رنگی داره. معروفترینهاش زنبق تاجدار ژاپنی (I. japonica) با گلهای سفید و یاسی ریشریش، و I. cristata هستن که قدش فقط حدود ۱۵ سانته و گلهای آبی با تاج زرد یا نارنجی داره. اینها برعکس بیشتر زنبقها، سایهروشن و خاک مرطوب و پرهوموس رو دوست دارن و برای زیر درختها مناسبن.

زنبق تاجدار
اصلاحیه: توی نسخهٔ قبلی، زنبق تاجدار ژاپنی (I. japonica) و زنبق ژاپنی (I. ensata) با هم قاطی شده بودن و نوشته بود زنبق ژاپنی توی مناطق خشک رشد خوبی داره؛ درستش اینه که هر دوشون رطوبت دوستن. همینطور نوشته بود زنبقهای ریزومدار به سایه و رطوبت زیاد مقاومن که برای زنبق ریشدار درست نیست؛ اون آفتاب و خاک زهکشدار میخواد.
۴. زنبقهای پیازی (سوخدار)
توی گلکاری، زنبقهای پیازی رو به سه گروه هلندی، انگلیسی و اسپانیایی تقسیم میکنن که بیشتر برای گل شاخهبریده و تزئین باغچه استفاده میشن. پیاز مادری این زنبقها بعد از یه فصل از بین میره، ولی کنار خودش یه پیاز درشت تازه درست میکنه که گل سال بعد رو میده.
- زنبق هلندی (I. × hollandica): دورگهست و رایجترین زنبق شاخهبریدهٔ گلفروشیها؛ رنگهاش خیلی متنوعه و تقریباً کل سال توی بازار هست.
- زنبق اسپانیایی (I. xiphium): مال اسپانیا و پرتغاله؛ گلهای آبی، بنفش و گاهی سفید یا زرد با یه لکهٔ زرد روی آویزها. حدود دو هفته زودتر از زنبق انگلیسی گل میده و آفتاب تا نیمسایه و خاک سبک میخواد.
- زنبق انگلیسی (I. latifolia): برگهای نازک و پیچخورده و گلهای بنفش، ارغوانی و سفید که اواخر بهار و اوایل تابستون باز میشن. خاک غنی و رطوبت بیشتری میخواد.
- زنبقهای پاکوتاه پیازی: مثل I. reticulata و I. danfordiae که خیلی کوتاهن، اواخر زمستون (اسفند) گل میدن و برای گلدون و تراس عالین. پیازشون رو پاییز توی گلدون بکارید.

زنبق هلندی

زنبق اسپانیایی

زنبق پیازی پاکوتاه (رتیکولاتا)
نیازها و نگهداری زنبق
نور مناسب زنبق
زنبق به آفتاب مستقیم نیاز داره؛ حداقل نصف روز. توی سایه، برگ میده ولی گل نمیده یا خیلی کم گل میده. فقط زنبقهای تاجدار سایهروشن رو تحمل میکنن.
خاک و آبیاری زنبق
خاک مناسب زنبق، خاک لومی با زهکشی خوبه. زنبق ریشدار و تاجدار خاک کمی آهکی رو هم تحمل میکنن، ولی زنبقهای بیریش خاک مرطوب و کمی اسیدی میخوان.
زنبق ریشدار بعد از جا افتادن، به خشکی خیلی مقاومه و زیادی آب دادنش باعث پوسیدن ریزوم میشه. بهار که داره رشد میکنه و گل میده، هر وقت خاک خشک شد آبش بدید؛ تابستون بعد از گلدهی آبیاری رو کم کنید. زنبقهای بیریش و پیازی توی دورهٔ رشد رطوبت بیشتری لازم دارن.
سرما و نیاز سرمایی
زنبق به سرما خیلی مقاومه و حتی برای گل دادن به یه دوره سرما نیاز داره. برای همین زنبقی که توی خونهٔ گرم نگه داشته بشه، معمولاً برگ میده ولی گل نمیده. زمستون روی ریزومها یه لایه مالچ یا خاکپوش بریزید تا توی سرماهای خیلی شدید آسیب نبینن.
تغذیه و کوددهی
زنبق کود زیادی نمیخواد. اوایل بهار، وقتی رشد تازه شروع شد، و یه بار هم بعد از گلدهی، یه کود کامل ۲۰-۲۰-۲۰ بدید. کود نیتروژن زیاد (مثل کود دامی تازه) زنبق ریشدار رو پربرگ و کمگل میکنه و ریزوم رو مستعد پوسیدگی.
هرس و نگهداری بعد از گل
- گلهای پژمرده رو، اگه نمیخواید بذر بگیرید، ببرید تا انرژی گیاه هدر نره.
- برگها رو بعد از گلدهی نبرید؛ برگها غذای ریزوم رو برای گل سال بعد میسازن. فقط برگهای زرد و خشک رو بکنید.
- پاییز میتونید برگها رو حدود ۱۵ تا ۲۰ سانت بالاتر از خاک کوتاه کنید تا مرتب بشه و آفتها زمستون رو روش نگذرونن.
- علفهای هرز دور زنبق رو مرتب بکنید؛ ریزومها نور و هوا میخوان.
کاشت و تکثیر زنبق
تقسیم ریزوم (زنبقهای ریزومدار)
زنبقهای ریزومدار رو فقط با تقسیم ریزوم تکثیر میکنن؛ با برگش مثل سانسوریا تکثیر نمیشه. هر سه چهار سال یه بار، که بوتهها شلوغ میشن و وسطشون کمگل میشه، وقت تقسیمه:
- اواخر تابستون تا اوایل پاییز (حدود یکی دو ماه بعد از گلدهی) بوته رو با چنگک از زمین دربیارید.
- ریزومها رو با یه چاقوی تمیز تقسیم کنید؛ هر تیکه باید حداقل یه بادبزن برگ و چند تا ریشه داشته باشه. ریزومهای پیر و پوک وسط رو دور بندازید.
- برگها رو تا حدود ۱۵ سانت کوتاه کنید.
- زنبق ریشدار رو کمعمق بکارید: ریشهها زیر خاک باشن، ولی پشت ریزوم همسطح خاک یا کمی بیرون بمونه تا آفتاب بخوره. اگه ریزوم رو عمیق بکارید، میپوسه و گل نمیده. زنبقهای بیریش رو حدود ۵ سانت زیر خاک بکارید.
- اگه میخواید همون سال بعد گل بده، تیکههای بزرگتر بکارید، و اگه هدفتون زیاد کردن تعداد بوتههاست، تیکههای کوچیکتر.

تقسیم ریزوم زنبق

ریزوم زنبق بعد از درآوردن از خاک
کاشت و نگهداری پیاز زنبق
پیاز زنبقهای پیازی رو پاییز بکارید. پیازچههای کناری رو هم پاییز از پیاز مادری جدا کنید و بکارید؛ اینها یکی دو سال بعد گل میدن. اگه میخواید پیازها رو بعد از گلدهی دربیارید، صبر کنید برگها کامل زرد بشن، بعد پیازها رو دربیارید، خشک و تمیز کنید و تا پاییز توی جای خشک و با تهویهٔ خوب نگه دارید. پیازهای خیلی ریز (زیر ۴ سانت) معمولاً گل نمیدن.

پیاز زنبق
تکثیر با بذر
زنبق رو با بذر هم میشه تکثیر کرد، ولی بوتههای بذری حدود سه سال طول میکشه تا گل بدن و رنگشون هم شبیه مادر نمیشه. بذرها رو پاییز بکارید تا سرمای زمستون رو ببینن و بهار سبز بشن.

بذر زنبق
آفات و بیماریهای زنبق
- شته: شتههای سبز یا سفید روی برگها و ساقهٔ گل جمع میشن. برای شته حشرهکش لازمه، نه قارچکش! با پالیزین یا کونفیدور سمپاشی کنید.
- پوسیدگی نرم ریزوم: ریزوم نرم و بدبو میشه و برگها از پایین زرد و قهوهای میشن. معمولاً به خاطر آب زیاد، کاشت عمیق یا خاک سنگینه. قسمتهای پوسیده رو تا رسیدن به بافت سفت و سالم ببرید، بذارید زخمش یکی دو روز آفتاب بخوره و خشک بشه و دوباره کمعمق بکاریدش.
- لکهبرگی قارچی: لکههای قهوهای با حاشیهٔ تیره روی برگها، مخصوصاً توی بهارهای بارونی. برگهای آلوده رو بکنید و با یه قارچکش مثل کاربندازیم سمپاشی کنید.
نکتهٔ ایمنی: ریزوم و پیاز زنبق سمیه و خوردنش باعث ناراحتی گوارشی میشه. موقع تقسیم ریزوم دستکش بپوشید (شیرهٔ گیاه پوست بعضیها رو حساس میکنه) و ریزومها رو از دسترس بچهها و حیوونهای خونگی دور نگه دارید.
زنبق در طراحی باغچه
زنبق ریشدار برای حاشیهٔ آفتابی باغچهها، کنار مسیرها و باغچههای صخرهای عالیه. زنبقهای بیریش رو کنار حوض و آبنما بکارید و زنبقهای پیازی پاکوتاه رو توی گلدونهای تراس، کنار لاله و نرگس. برگهای خنجری زنبق حتی وقتی گل نداره هم به باغچه یه بافت عمودی قشنگ میده.
سؤالات پرتکرار شما
ریزوم زنبق رو از کوه آوردم و توی گلدون کاشتم؛ برگ داره ولی گل نمیده.
زنبق برای گل دادن به یه دوره سرما و بعد گرما نیاز داره. گلدون رو بذارید توی بالکن، یه جای خنک و آفتابی، تا زمستون سرما رو ببینه؛ بهار خودش بهتون گل میده. البته بهتره زنبقهای وحشی رو از طبیعت نکنید و از بازار گل تهیه کنید.
زنبقم گل نمیده؛ دلیلش چیه؟
دلیلهای رایجش اینهاست: نور کم، کاشت عمیق ریزوم، شلوغ شدن بوته (وقت تقسیمه)، کود نیتروژن زیاد، یا اینکه سرمای زمستون رو ندیده. اگه تازه تقسیم و کاشته شده هم، ممکنه یه سال گل نده.
میشه زنبق رو مثل سانسوریا با تیکههای برگ تکثیر کرد؟
نه؛ زنبق رو فقط باید با تقسیم ریزوم تکثیر کنید.
زنبقم شتههای سفید زده؛ قارچکش کاربندازیم دارم، بزنم؟
نه، شته حشرهست و قارچکش روش اثری نداره. باید با حشرهکش سمپاشی کنید تا همهشون از بین برن.
پیاز یا ریزوم زنبق رو از کجا تهیه کنم؟
از بازار گل و نهالستانها. بهترین زمان خرید ریزوم، اواخر تابستون و پاییزه که وقت کاشتشه.
زنبقهای سفید زیادی توی باغهای روستامون (دالاهو، کرمانشاه) خودرو سبز میشن.
این زنبقها بومی ایرانن و باید ازشون مراقبت بشه که افراد سودجو نیان و نسلشون رو منقرض نکنن.
بیشتر بخوانید:

Attachment
سلام وقتتون بخیر اقای مهندس. این زنبق من تو باغچه بود اولش. بعد اوردمش تو گلدون. ولی رشدش متوقف شده.گلدونش کوچیکه؟ یا علت دیگه ای داره؟؟
و یسواا دیگه اینکه،رو برگش لکه های بوجود اومده که تو عکس مشخصه.علتش چی میتونه باشه؟سم خاصی لازمه؟
سلام نیلوفر جان این یوکا هست ! گلدونش بهش بزرگه ! بهتره با کود دهی مرتب رشدش رو تحریک کنید تا سریعا تکون بخوره و بزرگ بشه ! لکه ها یکیش برای شوری خاکه و دیگری هم میتونه از افتاب سوختگی باشه…
واای پیاز این رو بعنوان زنبق به من فروختن😅 من منتظر گلدهیش بودم..
ممنونم از راهنماییتون ، چه کودی براش استفاده کنم؟ با فاصله چند هفته؟
سلام ببینید کود کامل گرین براش خوبه !
ممنونم، کود کامل همون ۳بیست هست؟
بله نیلوفر جان همون سه بیست یا سه ۱۸ که هرسه تا عنصر اصلی رو تو خودش داره
ممنونم.کود کامل گرین همونی هست که روش ۲۰-۲۰-۲۰نوشته؟
بله هم کامل هست و هم حاوی مواردی اضافی مثه اسیدهیومیک و اسیدامینه و غیره…
متشکرم از توضیحات کامل و سایت مفیدتون☘🌹☘
این گیاه رو به اسم لاله و زنبق و … میفروشن و اینجوری کلاهبرداری میکنن
این دریمیا مارتیمیتا هست استاد پیاز داره خشک میشه بعدا دوباره در میاد
Attachment
سلام مهندس
من این زنبق رو دو سال پیش از شما خریده بودم. امسال گل داده. برای تکثیرش چطوری باید عمل کنم؟ ریزومیه یا سوخ هست؟ برگهاش توی زمستون هم سبزه. نمیدونم چه زمانی باید تکثیرش کرد.
سلام
ریزوم داره و کلا انگار مال شما هم مث مال من دوست نداره بخوابه:)))
سلام مریم جان خوبی؟ نیازی به تکثر نداری این خودش توی باغچه پر میشه و اونوقت ک پر شد میتونی ریزومش یا ریشه هاش رو تقسیم کنی توی کل باغچه توی اول بهار باید تقسیم بشه
Attachment
من در استان کرمانشاه شهرستان دالاهو شهر زیبای ریژاو زندگی میکنم و از این گل تا دلت بخواد بصورت خودرو تو باغ هامون داریم البته سفید خیلی زیاد اما بنفش رنگ خیلی خیلی کم هستش ولی هر دو بوی خوب و معطری دارند و واقعا زیبا هستند
Attachment
من در استان کرمانشاه شهرستان دالاهو شهر زیبای ریژاو زندگی میکنم و از این گل تا دلت بخواد بصورت خودرو تو باغ هامون داریم البته سفید خیلی زیاد اما بنفش رنگ خیلی خیلی کم هستش ولی هر دو بوی خوب و معطری دارند و واقعا زیبا هستند
با سلام درود بر شما بله این زنبق بومی ایران هست و باید ازش مراقبت کنید که افراد سودجو نیان و نسلش رو منقرض کنند….